Zabytkowa walcownia żelaza w Nietulisku

Przy drodze krajowej nr 9, pomiędzy Ostrowcem Świętokrzyskim a Starachowicami leży Nietulisko Duże. Miejscowość położona jest w malowniczej dolinie rzeki Kamiennej i jej dopływu Świśliny, na pograniczu trzech krain geograficznych: Przedgórza Iłżeckiego, Wyżyny Sandomierskiej     i Płaskowyżu Suchedniowskiego. Bezpośrednio do niego przylega Nietulisko Małe. Przejeżdżając przez Nietulisko trudno nie zauważyć monumentalnych ruin dawnej walcowni żelaza i jej budynków administracyjnych.

Dorzecze Kamiennej było od pradziejów terenem intensywnego rozwoju osadnictwa i przemysłu, głównie górnictwa i hutnictwa. Potwierdzają to liczne zabytki archeologiczne i przemysłowe: „Rydno”, „Krzemionki Opatowskie”, dymarki świętokrzyskie. Kontynuatorami tej działalności byli sprowadzeni do Wąchocka w 1179 r. cystersi, którzy lokowali kuźnice w swoich dobrach od Bzina (Skarżysko Kamienna) po Nietulisko.

W oparciu o te tradycje Stanisław Staszic, będąc Dyrektorem Wydziału Przemysłu i Kunsztów Królestwa Kongresowego, opracował plan budowy państwowego przedsiębiorstwa górniczego, przemysłu żelaza i materiałów budowlanych. Na miejsce realizacji swoich planów gospodarczych wybrał ziemię świętokrzyską, zasobną w rudy metali, lasy, wody. Tak powstało Staropolskie Zagłębie Przemysłowe, którego największą inwestycją był „ciągły zakład fabryk żelaza” nad Kamienną („kombinat starachowicki”). Centrum tego kombinatu były Starachowice z zespołem wielkiego pieca; w Michałowie i Brodach powstały pudlingarnie. W Nietulisku, w jego części nazywanej później Nietuliskiem Fabrycznym, zbudowano ostatnie ogniwo tego kombinatu – zakład walcowni profili drobnych i blach grubych.

Zakład walcowni powstał w latach 1834 – 1846 według projektu budowlanego Karola Knake. Urządzenia hydrotechniczne (kanały, jazy, przepusty) zaczęto wznosić od 1824 r. Całość tworzyła niezwykle ciekawy układ urbanistyczno-przemysłowy o dwóch osiach. Na osi podłużnej, nazywanej produkcyjną, umiejscowiono zbiornik wodny, kanał i budynek walcowni. Na osi poprzecznej, nazywanej komunikacyjną wzniesiono zabudowania fabryczne i osiedle mieszkaniowe. W skład zabudowań fabrycznych wchodziły: suszarnia, dwa budynki kontrolne (obecnie przedszkole i zaplecze terenu rekreacyjnego), budynek zarządu dyrekcji (obecnie szkoła), budynek stajni i magazynu wyrobów, stajnia mała. Osiedle mieszkaniowe, dziś oddzielone od walcowni drogą Ostrowiec Świętokrzyski – Starachowice, składało się z 36 domów robotniczych, 4 domów dla majstrów, 1 dla urzędników oraz budynku koszar robotniczych.

Walcownia wyposażona była w dwa ciągi walcarek, nożyce do cięcia blach, tokarnię i piece grzewcze. Urządzenia napędzały początkowo wielkie koło wodne i turbina, a później lokomobila (1890 r.) i trzy turbiny (1895 r.) Produkowano żelazo sztabowe, blachy i profile drobne. W 1883 r. wyprodukowano 350 000 pudów (ok. 5740 ton) wyrobów żelaznych. Produkcję zahamowała wielka powódź w 1903 r., która zniszczyła zalew w Brodach i odcięła walcownię od zasilania z rzeki Kamiennej. Ostatecznie walcownia zakończyła produkcję w 1905 r.

Dziś walcownia żelaza w Nietulisku jest zabytkiem techniki w stanie trwałej ruiny. Wciąż budzi podziw swoją klasycystyczną architekturą, rozmachem i precyzją wykonania rozwiązań hydrotechnicznych. Stanowi dokument historyczny o dużej randze naukowej. Doczekała się kilku prac magisterskich dokumentujących jej historię i proponujących sposoby zagospodarowania. Szkoła Podstawowa im. Stanisława Staszica w Nietulisku Dużym (imię nadano szkole w 1999 r.) i Stowarzyszenie „Nietulisko nad Świśliną” zrealizowały na terenie dawnej walcowni kilka projektów dofinansowanych m. in. przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Kielcach, Fundację Wspomagania Wsi. Powstała ścieżka edukacyjna, odtworzono bramę wjazdową i część ogrodzenia, odbudowano budynek wartowni, zaadoptowano część terenu przy budynku suszarni na cele rekreacyjne (korty tenisowe, stoły do tenisa stołowego). Odbywały się tu liczne wydarzenia kulturalne i imprezy plenerowe, z których w pamięć najbardziej zapadły plenery rzeźbiarskie organizowane przez Stowarzyszenie „Nietulisko nad Świśliną” i Związek Polskich Artystów Plastyków.

Pomysłów na stałe zagospodarowanie i ożywienie terenu po dawnej walcowni żelaza było więcej, np.: rozbudowanie budynku małej stajni na stałe schronisko młodzieżowe z salą gimnastyczną służącą uczniom szkoły i turystom, zaadoptowanie stajni i magazynu wyrobów na motel z restauracją. Na realizację tych pomysłów lub innych przywracających świetność niezwykłemu układowi urbanistyczno-przemysłowemu w Nietulisku Fabrycznym wciąż czekamy.

                                                                                                                               Włodzimierz Szczałuba

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *